(برای مشاهده عکسها و متن کامل فایل پی.دی.اف را از منوی سمت چپ دانلود نمایید)

مریم خلیفه: آنگاه که تاریخ کشورمان را ورق می‌زنیم نام بزرگانی را می‌بینیم که در گستره‌های گوناگون دانش تبحر داشته‌اند و چه بسیار وسایلی که این دانشمندان با امکانات آن دوران ساخته‌اند، با نمونه‌های امروزی آن رقابت می‌کند. از این جمله می‌توان افرادی چون: حکیم عمر خیام، شیخ الرئیس بوعلی سینا، ذکریای رازی، عبدالرحمن خازنی، خواجه نصیرالدین توسی، ابوریحان بیرونی، ابولوفا محمد بوزجانی، خوارزمی و صدها دانشمند دیگر را نام برد که سازنده وسایلی چون ترازو، پیل الکتریکی، چرخ آبی و... بوده‌اند.

عبدالرحمن خازنی فیزیکدان سده ششم هجری (قرن 12 میلادی) متخصص در زمینه مکانیک و ایستاب‌شناسی (هیدرواستاتیک) در کتاب میزان الحکمه، به شرح کامل چگونگی ساخت چندین ابزار، از جمله ترازوهایی می‌پردازد که با تلاش ابوریحان بیرونی، عمر خیام، ارشمیدس، ذکریای رازی و خود وی ابداع شده است.

گزیده‌ای از چگونگی ساخت یکی از این ابزارها که چگالی نسبی را اندازه‌گیری می‌نماید، در ادامه آمده است. همانطور که در شکل دیده می‌شود، این ابزار از یک ترازوی دو کفه ساخته شده است که در یکی سنگهای وزنه قرار می‌گیرد و در کفه دیگر، آب سر ریز شده از ظرف تنگ مانند می‌ریزد. در گردن این ظرف لوله‌ی خمیده‌ای تعبیه شده که به سمت پایین شیب داشته و همانند ناودان عمل می‌کند. بدین گونه که وقتی ظرف تنگ مانند پر از آب شود و جسمی (فلز یا ماده دیگری) در ظرف قرارگیرد، آب هم حجم جسم از آن سر‌ریز شده و از لوله به درون ترازو می‌ریزد. سپس آب درون کفه را وزن کرده و با استفاده از این عدد و وزن جسم در هوا، چگالی نسبی جسم نسبت به آب، با فرمول زیر محاسبه می‌شود:

وزن جسم در هوا

= چگالی نسبی

وزن آب هم حجم

ابوریحان در یادداشت‌های خود محاسبه چگالی نسبی طلا را شرح داده است. وی در این آزمایش پس از چندین مرحله خالص سازی، صد مثقال طلای ناب بدست آورد. این مقدار طلا توانست پنج مثقال و دانگی و نیم آب را از ظرف بیرون بریزد. (هر مثقال برابر با 64/4 گرم است و هر دانگ مساوی هفت شصتم مثقال) با این معادل سازی وزن آب هم حجم طلا 01/24گرم می‌شود. با استفاده از رابطه فوق چگالی نسبی طلا 33/19 می‌شود، که با مقدار دقیق آن تنها یک دهم درصد اختلاف دارد. دقت اندازه‌گیری ابوریحان بسیار جالب توجه است.

ارشمیدس نیز با استفاده از همین رابطه، توانسته مقدار ناخالصی تاج پادشاه زمان خود را محاسبه کرده و خیانت سازنده آن را آشکار نماید.

پژوهش‌سرای دکتر حسابی در راستای احیای فرهنگ و سابقه علمی کشور عزیزمان، و زنده نگه‌داشتن یاد دانشمندان این مرز و بوم از دانش‌آموزان علاقمند به این موضوع در جهت بازسازی این‌گونه ابزار و وسائل و همچنین نوشتن مقاله و معرفی وسائل دعوت به همکاری می‌نماید.

منابع: - تاریخ مهندسی در ایران، دکتر مهدی فرشاد، نشر بلخ، 1376و  پرتو دانش در ایران باستان، سورنا فیروزی